Het stroomnet in de provincie Utrecht zit vol. Toch moeten er jaarlijks 10.000 nieuwe woningen bij, want de woningnood is hoog. Merwede is zo'n bouwhotspot: gemeente, bedrijven en onderzoekers zoeken uit hoe er - zelfs mét een vol stroomnet - volop gebouwd kan worden. Europa geeft die zoektocht een stevige impuls.
In 2024 schreven we voor het eerst over Merwede; inmiddels staat het project, dat officieel CED (Collective Energy District) for the Future heet, een flink stuk verder. De gemeente Utrecht, ontwikkelaars en netbeheerder Stedin trekken het project. Ook de provincie Utrecht werkt met partners aan slimme oplossingen om ruimte te maken op het elektriciteitsnet. Dat wordt urgenter: sinds 1 juli 2026 geldt in het grootste deel van Utrecht een tijdelijke aansluitstop voor nieuwe stroomaansluitingen.
Eén wijk, één energiesysteem
Merwede zoekt de oplossing niet per woning, maar voor de hele wijk als één energiesysteem. “Het project bestaat uit drie onderdelen,” vertelt Roel Massink, adviseur Europese subsidies en innovatie bij de gemeente Utrecht. Eén, de organisatie: zij maakten één gezamenlijke afspraak met de netbeheerder over het piekvermogen, in plaats van per woning. Twee, de techniek: energie opslaan en slim laden, aangestuurd door één energiemanagementsysteem. En drie: het gedrag van bewoners, volgens Roel onderbelicht in de aanpak van netcongestie. Wasmachine later aan, auto op een ander moment laden: zo verlaagt de wijk samen de piek.
Om die aanpak te ontwikkelen en te testen, schreef Roel de subsidieaanvraag voor het European Urban Initiative (EUI): uit zo'n 120 aanvragen koos de EUI Merwede als een van de twintig winnaars. Roel: “Het geld gaat naar investeringen in de warmwaterbuffers, het collectieve energiemanagementsysteem én naar onderzoek.” De komende winters test en onderbouwt het team de aanpak, zodat ook andere steden in Nederland en Europa er lessen uit kunnen trekken.
Wasmachine later aan, auto op een ander moment laden: zo verlaagt de wijk samen de piek.
Techniek helpt de piek omlaag
Vooral 's ochtends en 's avonds wringt het, als veel mensen tegelijk stroom gebruiken. De oplossing: sla energie vóór de piek op in warmtebuffers en een grote batterij, en geef die pas terug als het nodig is. Zo verdeelt het systeem de beschikbare energie over alle woningen met een kleine aansluiting.
Een deel van de oplossing zit onder de grond. Meerdere WKO-systemen (warmte-koudeopslag) slaan daar energie op. Dit is niet verplicht, maar bij nieuwbouw een voor de hand liggende keuze door de korte terugverdientijd. “In de bodem heb je een warmteopslag en een koudeopslag,” vertelt Daphne Martens, omgevingsmanager energietransitie bij de gemeente Utrecht. “Daarmee kun je de woningen in Merwede verwarmen in de winter en koelen in de zomer.” Daarnaast benut het project aquathermie: warmte uit het water van het Merwedekanaal, een van de grootste bronnen in Nederland.
Ook autobatterijen spelen een rol, via bidirectioneel laden: de auto als rijdende batterij. “Elektrische auto’s hebben batterijen en die kun je ook inzetten om het energienet te ontlasten”, vertelt Roel. “Overdag kun je je autobatterij opladen in de zon en in de avond weer terugladen.” Nieuwbouw met meerdere parkeerplaatsen moet sinds mei 2026 kabels voor laadpunten aanleggen - dat is wettelijk verplicht. Dit bidirectionele laden is dat nog niet: zo'n systeem testen en ontwikkelen is daarom een van de innovaties binnen het project.
De hele wijk deelt haar stroom.
Bewoners denken én doen mee
Techniek alleen is niet genoeg. Ook dagelijkse gewoontes tellen mee. Caroline Maessen, onderzoeker bij Hogeschool Utrecht: “Je bent gewend: ik kom thuis, steek de stekker in het stopcontact voor mijn auto en zet de wasmachine aan.” Om die gewoontes te doorbreken, zijn uiteenlopende oplossingen mogelijk. “Je denkt dan al snel aan prijsprikkels en apps die duidelijk maken wanneer de piek dreigt te ontstaan.” Dat merkt ook Daphne, op een informatiemarkt voor toekomstige bewoners: “Mensen komen heel snel met voorbeelden uit hun dagelijks leven,” vertelt ze.
Een mooi voorbeeld is Ivy. “We willen geen innovaties over de schutting gooien en hopen dat mensen ze oppakken”, vertelt Caroline. “Een student bedacht zo een zonnebloem die in één oogopslag het energiesysteem laat zien. Hangt de bloem slap, dan staat het net onder druk: een seintje om de auto nog even niet op te laden.”
Merwede als voorbeeld voor andere steden
Netcongestie was in 2024 nog vooral een Utrechts en Nederlands probleem; inmiddels hebben ook andere Europese steden, zoals Antwerpen, een vol stroomnet en volgen ze de aanpak in Merwede op de voet. Tot begin 2029 test het team verder.
Van Europese subsidie naar Utrechtse impact
CED Merwede is niet de enige steun die Europa aan de regio Utrecht geeft. Sinds de programmaperiode 2021-2027 kregen 517 organisaties in de provincie samen 831 miljoen euro subsidie, voor 1.255 projecten op het gebied van onder meer innovatie, gezondheid, onderwijs en duurzaamheid.
De provincie Utrecht helpt gemeenten, kennisinstellingen en bedrijven om subsidiemogelijkheden te benutten: ze brengt kansen onder de aandacht en ondersteunt aanvragen.
Heb je een innovatief projectidee en wil je verkennen of Europese financiering mogelijk is? Stuur je idee naar europa@provincie-utrecht.nl.