“Op het Domplein in hartje Utrecht liggen eeuwen Romeinse geschiedenis verborgen onder je voeten. Gestapeld in laagjes net als een spekkoek: laagjes leem van Romeinse gebouwen bovenop laagjes houtskool van de brand van de Bataafse opstand 69 na Christus.” Aan het woord is Utrechts gemeente-archeoloog Herre Wynia, die Utrechtse vondsten selecteerde voor de rondreizende expositie 'Een bodem vol Romeinse vondsten' die nu op het Domplein staat. De provincie Utrecht viert dit jaar met deze en vele andere activiteiten de vijfde verjaardag van de UNESCO Werelderfgoedstatus van de Neder-Germaanse Limes, de oude grens van het Romeinse Rijk.
Het is het jaar 47 na Christus. De Romeinse keizer Claudius trekt een harde lijn door Europa. De grillige rivier de Rijn wordt de Limes: de noordgrens van het Romeinse Rijk. Alles ten zuiden van de rivier is ‘beschaafd’ Romeins gebied; ten noorden ervan begint de 'barbaarse' Germaanse wereld. Het wordt in onze provincie een levendige bedoening, want de Romeinen bouwen langs de Rijn van Wijk bij Duurstede tot Woerden forten, wachttorens en legerkampen en leggen wegen, kanalen en havens aan. De uitzonderlijke waarde van deze Romeinse grens is sinds vijf jaar wereldwijd erkend met de UNESCO Werelderfgoedstatus.
Romeinen vier meter onder je voeten
“Meer dan vier meter onder je voeten leefden op het Domplein 2000 jaar geleden de Romeinen, dat is toch bijzonder! En het wordt nog mooier. Precies op dit punt ontstond de stad Utrecht, toen de Romeinen rond 41 na Christus het fort Trajectum bouwden om het verkeer op de rivier te bewaken.” Herre trekt je met zijn enthousiasme zo een ander tijdperk in, waar Romeinen hun handelswaar wogen met loden gewichtjes en in hun badhuizen al verwarming aanlegden: “Met vuur werden de ruimtes lekker warm gestookt via holle ruimtes onder de vloeren en buizen in de muur.”
Meer dan vier meter onder je voeten leefden 2000 jaar geleden de Romeinen!
Oude wegen en wachttorens
Herre: “Die loden gewichtjes vind je terug op de expositie. En kijk, ook deze prachtige Romeinse kruik, speciaal voor de tentoonstelling uit het depot gehaald!” Daarnaast vind je er bijvoorbeeld een tegel, waarschijnlijk uit de vloer van het huis van de commandant van het Utrechtse Castellum. Juist omdat veel Romeinse schatten als munten, complete schepen en wachttorens onzichtbaar in de grond zitten, zorgt de provincie Utrecht er samen met partners voor dat je de opgravingen met activiteiten als deze expositie kan beleven. Want erfgoed gaat over mensen en hun gedeelde verleden en die rijke geschiedenis willen we levend houden.
Een Limes-appeltje
Onze Limes-geschiedenis tekent ook het leven in onze regio vandaag nog steeds. Herre: “De plek waar de Domkerk staat is niet toevallig, de gebouwen op het Domplein staan soms letterlijk op stevige Romeinse fundamenten. Middeleeuwse bisschoppen gebruikten de stenen van Romeinse forten namelijk om hun kerken en kapellen op te bouwen.” De Romeinen brachten ook hun eigen eetcultuur mee, en de Limes was de 'snelweg' waarlangs groenten als rucola, asperges en radijs met de soldaten meekwamen. Wat toen nieuw was, is nu volkomen alledaags: appels, peren, kersen, pruimen en walnoten die ze kweekten op de vruchtbare oevers van Rijn.
Mensen leven op een historische goudmijn.
Geen ijzeren gordijn
Herre: “Onderzoek aan opgravingen levert ook nog steeds nieuwe inzichten op. Zo dachten we lange tijd dat de Limes een harde grens was. Een soort ijzeren gordijn tussen de Romeinen en de Germanen. Maar inmiddels weten we dat langs die grens volop op handel werd gedreven en dat Bataven zelfs in dienst gingen bij de Romeinen.”
De A1 van Romeins Utrecht
Herre: “We graven nog steeds spectaculaire vondsten op; in 2025 nog restanten van de officiële Romeinse Limesweg onder de Europaweg in Utrecht. Eigenlijk een zijweg van de Romeinse A1 van de oudheid, die rechtstreeks naar het Domplein leidt. We graven geweldige Romeinse verhalen op!” De provincie zorgt er samen met partners voor dat deze stokoude vondsten onderzocht en getoond worden, zodat deze mooie verhalen het publiek bereiken.
Lokale topvondsten
Herre: “De provincie Utrecht heeft de expositie ontwikkeld en de Limesgemeenten betrokken. In die gemeenten was de rondreizende expositie ook te zien. Zij leverden op hun beurt allemaal lokale archeologische topvondsten aan en organiseerden activiteiten voor bezoekers. Die samenwerking is cruciaal om dingen van de grond te krijgen.” Zo was in de gemeente Bunnik een spectaculaire schat in 3D te bewonderen: gouden en zilveren Romeinse munten die eind 2023 in een Bunniks weiland zijn ontdekt. Herre: “Mooi om mensen te laten zien dat ze op een historische goudmijn leven, iets om trots op te zijn!”
Zelf in de geschiedenis duiken
Bezoek de gratis expositie tot en met december op Domplein 4/5 in Utrecht. Wil je meer leren over de Romeinen in de provincie Utrecht? Bezoek Castellum Fectio bij Fort bij Vechten of maak een Limes-rondwandeling door Woerden. Voor de jongste geschiedenisfans is samen met Stichting Werelderfgoed Nederland zelfs een speciaal Gouden Boekje over de Limes uitgebracht.